3-3 روش کار20
3-3-1 ضریب فشردگی (گراویلیوس) حوضه ماسوله رودخان20
3-3-2 نسبت دایره ای حوضه ماسوله رودخان21
3-3-3 ضریب گردی (میلر) حوضه ماسوله رودخان21
3-3-4 شیب ناخالص رودخانه اصلی حوضه ماسوله رودخان21
3-3-5 زمان تمرکز به روش کالیفرنیادرحوضه ماسوله رودخان22
3-3-7 زمان تمرکز به روش کرپیچ درحوضه ماسوله رودخان22
فصل چهارم:تجزیه و تحلیل داده هاو یافتههای تحقیق24
4-1- موقعیت حوضه ماسوله رودخان25
4-2- توپوگرافی حوضه 28
4-3- منابع آب 30
4-4- شیب حوضه ماسوله رودخان32
4-5- منابع خاک 34
4-6- پوشش گیاهی36
4-7- زمین شناسی 39
4-8- هواشناسی43
4-8-1 درجه حرارت 43
4-8-2- بارش45
4-8-3 -رطوبت نسبی48
4-8-4- یخبندان50
4-8-5 -تبخیر و تعرق52
4-9- نوع اقلیم54
4-9-1- طبقه بندی اقلیمی دومارتن54
4-10-یافته ها55
4-10-1 فیزیوگرافی حوضه ماسوله رودخان58
4-10-2 نسبت انشعاب حوضه ماسوله رودخان58
4-10-3 توزیع ارتفاع نسبت به سطح و هیپسومتری حوضه60
4-10-4 انواع سیلابها در ماسوله رودخان63
4-10-5 عوامل موثر بر ایجاد و تشدید سیلاب، فرسایش و رسوب79
4-10-5-1 تاثیر فرسایش و حمل رسوب79
4-10-5-2 تخریب پوشش گیاهی80
فصل پنجم:بحث, نتیجه گیری و پیشنهادها82
5-1 نتیجه گیری 83
5-2 ارزیابی فرضیه85
5-3 پیشنهادات86
منابع87
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول شماره 3-1 مشخصات ایستگاههای منطقه مورد مطالعه18
جدول شماره 4-1 مساحت و درصد شیب حوضه ماسوله رودخان32
جدول شماره 4- 2گروههای خاکهای منطقه34
جدول شماره 4-3 نوع پوشش گیاهی حوضه ماسوله رودخان37
جدول شماره 4-4 مساحت زمین شناسی ماسوله رودخان41
جدول شماره4-5 درجه حرارت ماسوله رودخان سالهای آماری 71-72 تا 87-8844
جدول شماره4- 6 بارندگی ماهانه ایستگاه ماسوله رودخان سالهای آماری 58-59 تا 87-8846
جدول شماره4- 7 بارندگی سالانه ایستگاه ماسوله رودخان سالهای آماری 58-59 تا 87-8847
جدول شماره4-8 حداکثر ،حداقل و میانگین رطوبت ماسوله رودخان49
سالهای آماری 71-72 تا 87-88
جدول شماره4-9 مقادیر تعداد روزهای یخبندان ماهانه و سالانه در ایستگاه51
تبخیرسنجی ماسوله سالهای آماری 71-72 تا 87-88
جدول شماره 4-10 آمار تبخیر ماهانه و سالانه ایستگاه تبخیرسنجی ماسوله- بر53
حسب میلیمتر سالهای آماری 71-72 تا 87-88
جدول شماره 4-11 طبقه بندی اقلیمی ماسوله رودخان بر اساس روش دومارتن54
جدول شماره 4-12. فاکتورهای فیزیو گرافی حوضه آبریز ماسوله رودخان57
جدول شماره4-13رتبه بندی حوضه 58
جدول شماره 4-14 توزیع سطح با ارتفاع کل حوضه61
جدول شماره 4-15 مجموع دبی 6 ماه اول سال ایستگاه چومثقال68
جدول شماره 4-16 میانگین روزانه دبی 6 ماه اول سال ایستگاه چومثقال70
جدول شماره 4-17 مجموع دبی 6 ماه اول سال ایستگاه کمادل71
جدول شماره 4-18 میانگین روزانه دبی 6 ماه اول سال ایستگاه کمادل73
جدول شماره 4-19 آمار سیل چومثقال طی دوره ی آماری74
جدول شماره 4-20 سیلاب های ثبت شده در ایستگاه کمادول و میزان دبی همزمان 76
در ایستگاه چومثقال و بارش همزمان در ایستگاه ماسوله
فهرست نمودار
عنوانصفحه
نمودار شماره 4-1 نمودار درجه حرارت ماسوله رودخان سالهای آماری 71-72 تا 87-8845
نمودار شماره 4-2 نمودار بارندگی ماهانه ایستگاه ماسوله رودخان 46
سالهای آماری 58-59 تا 87-88
نمودار شماره 4-3 میانگین آبدهی سالانه، سال آماری1381-9247
نمودار شماره 4-4 نمودار حداکثر ،حداقل و میانگین رطوبت رطوبت49
ماسوله رودخان سالهای آماری 71-72 تا 87-88
نمودار شماره 4-5 نمودار رابطه همبستگی بین حداقل دما و تعداد روزهای51
یخبندان در ایستگاه ماسوله سالهای آماری 71-72 تا 87-88
نمودار 4-6 نمودار رابطه همبستگی بین تبخیر ماهانه و متوسط دمای53
ایستگاه تبخیرسنجی ماسوله سالهای آماری 71-72 تا 87-88
نمودار 4-7 محدوده مطالعاتی ماسوله رودخان در اقلیم نمای دومارتن55
نمودار 4- 8 هیپسومتری کل حوضه62
نمودار 4- 9 منحنی آلتیمتری کل حوضه62
نمودار 4-10 نمودار مجموع دبی 6 ماه اول سال ایستگاه چومثقال69
نمودار 4-11 نمودار میانگین روزانه دبی 6 ماه اول سال ایستگاه چومثقال71
نمودار 4- 12 نمودار مجموع دبی 6 ماه اول سال ایستگاه کمادل72
نمودار 4- 13 نمودار میانگین روزانه دبی 6 ماه اول سال ایستگاه کمادل74
فهرست نقشه
عنوانصفحه
نقشه شماره 4-1- موقعیت جفرافیایی ماسوله روخان26
نقشه شماره 4-2- توپوگرافی حوضه ماسوله رودخان29
نقشه شماره 4-3- شبکه آبراهه های حوضه آبخیز ماسوله31
نقشه شماره 4-4- شیب حوضه ماسوله رودخان33
نقشه شماره 4-5- خاک حوضه ماسوله رودخان35
نقشه شماره 4-6- پوشش گیاهی حوضه ماسوله رود خان38
نقشه شماره4-7- زمین شناسی حوضه ماسوله رودخان42
نقشه شماره 4-8- نقشه رتبه بندی حوضه ماسوله رودخان59
فهرست عکس
عنوانصفحه
شکل 4-1 تصویر ماهواره ای ماسوله رودخان27
شکل 4-2 تصویر ماهواره ای ماسوله رودخان و شهر ماسوله27
شکل شماره4-3 عکس از مسیر کوربار سیلاب و حمل رسوب64
شکل شماره 4-4 عکس طراحی نامناسب پل درمنطقه و تخریب آن 65
شماره 4-5 عکس رعایت نکردن حریم رودخانه و تشدید سیلاب66
شکل شماره 4-6 تخریب زمین کشاورزی ماکلوان براثر سیلاب67
شکل شماره 4-7 تخریب جاده براثر سیل67
شکل شماره4-8 حمل سنگهای بزرگ توسط سیلاب درنزدیکی محل68
اتصال رودزودل به ماسوله رودخان
شکل4-9 عکس از بستر سیلابی حوضه ماسوله رودخان75
چکیده
سیل جریان آبی است که از ظرفیت مجرای رود تجاوز کرده وسپس به جلگه سیلابی مجاورسرازیر می شود .با اینکه بسیاری از عوامل هیدرولوژیکی محلی وابسته به حوضه آبریز ممکن است برسیلاب تأثیر بگذارند،تمام مکانیسم های عمده پدید آورنده سیلاب ها دارای منشاءهیدرواقلیمی می باشند.بطور کلی در پدیده سیل عوامل طبیعی و انسانی موثر بوده است.هدف اصلی تحقیق بررسی نقش عناصراقلیمی و حوضه ای وهم چنین عواملی که درتشدیدسیلاب مؤثرند. حوضه مورد مطالعه ماسوله رودخان واقع در شهرستان فومن استان گیلان می باشد.ومطالعات کتابخانه ای ومطالعه سیلاب در دوره گرم سال از اصلی ترین روشهای جمع آوری داده ها بوده است. نتایج تحقیق نشان دهنده آب وهوای مرطوب،پوشش گیاهی جنگلی ومرتعی،کوهستانی وکوهپایه ای حکایت دارد بیشترین تداوم جریان سیل در ایستگاه کمادل 4 روز در سال و کمترین تداوم جریان 1 روز می باشد بیشترین متوسط کمادل در سال 1377 وکمترین متوسط در سال 1376 بوده است بیشترین متوسط جریان دبی چومثقال در سال 1377 وکمترین متوسط روزانه دبی سال 1376 بوده است و جهت جلوگیری از سیلاب اقدامات آبخیز داری و ایجاد سدهای تاخیری مد نظر قرار گیرد.
واژگان کلیدی: سیل ، اقلیم، عناصر اقلیمی ، ماسوله رودخان
1-1- مقدمه
یکی ازانواع حوادث ومخاطرات طبیعی که موجب بروزخسارتهای زیان باری می گردد وقوع سیلاب است سیل یک رویدادناگهانی ورخدادسریع ومخرب که جان ومال انسانهارابه خطرانداخته ومشکلات زیادی برای صاحبان زمین های زراعی وساکنین حاشیه رودخانه هاوکارگاه ها به وجودمی آورد. هرساله چندین نفربه وسیله سیل جان خودراازدست می دهند.هزاران مترمکعب آب شیرین واردآبهای شورشده وازدسترس خارج می شود.درحالی که هرقطره آن ارزش حیاتی دارد.همه ساله میلیون ها خاک ارزشمندبه وسیله سیلاب وارد دریاهاودریاچه هامی شود،درصورتی که برای تشکیل هرسانتی مترآن چنددهه وگاه چندسال زمان لازم است.بسیاری ازبرنامه های عمرانی وزیربنایی کشورتحت تأثیراین مسئله قرارگرفته است وهمه ساله بخش هنگفتی ازبودجه کشور صرف بازسازی خرابی های ناشی ازاین پدیده می شود.کشورمابه دلیل دارابودن کوهستان هایی مانندسلسله جبال البرزوزاگرس ناحیه مناسبی برای تشدیدوگسترش این پدیده مخرب است ،زیراکوهستان به صورت یک مانع درمقابل سیستم های جوی عمل کرده وآنهارامنحرف ویامجبور به صعودمی کندکه دراین صورت انتقال وصعودتوده ی هوای مرطوب راآسان ونقش مهمی درافزایش ریزش های جوی ودرنتیجه ایجادسیلاب دارد.سیلاب های رودخانه ای یکی ازگسترده ترین بلایای اقلیمی کوتاه مدت به شمارمی رودکه درمراکزمجتمع جمعیت درنواحی خطرناک کاملا مشخص روی می دهند وواکنشی بسیارمتمایزی ازسوی انسان درپی دارند،یعنی احداث سدهای مخزنی وتعلیم روش های هدایت طغیان رودها.گرچه انسان مجبوربوده است که درتمام طول حیات باسیلاب زندگی کند،امااثرات سیل درزندگی انسان هابه آن صورتی که امروزه احساس وارزیابی می شود نبوده است،زیرادرگذشته جوامع کوچکی درپایین دست رودخانه هاسکنی می گزیدند وفشردگی فعالیت های انسانی درسیلاب دشت هاخیلی کمتربود.درحالی که امروزه مردم به دلیل استفاده ارشرایط آب وهوای مساعدواستفاده ازنعمت های حاشیه رودخانه هادراطراف آن سکونت گاههاوتفرج گاه ها رابوجود آورده اند.بنابراین عناصراقلیمی ودیگرعواملی که دربروزسیلاب تأثیردارندبایدموردبررسی قرارگیردوراهکار هایی درمقابله وکنترل ومدیریت سیلاب ارائه گردد .
1-2- بیان مسئله وضرورت انجام تحقیق
سیل یکی ازشایع ترین بلایای طبیعی در ایران است زیرا که 1-ایران کشوری کوهستانی وناهموار است وجریان های ایجادشده از کوهستان ها به محض ورود به دشت ها وجلگه های کشوردرسطح زمین پخش شده وبه مزارع،باغها،خطوط ارتباطی،روستاهاوشهرها آسیب می رساند2-پوشش گیاهی که همچون اسفنجی درجذب آب عمل می کند،در ایران ضعیف است ودربسیاری مواردبه علت کمبود باران،چرای بی رویه وقطع جنگل ها آسیب دیده است 3-علی رغم قرارگیری مراکزپرفشارجنب حاره ای درماه هایی ازسال برروی بیشترمناطق کشورایران که عدم نزول وریزش های جوی رابرای ماه های متوالی به دنبال دارد،درماه های دیگرسال،میزان قابل توجهی باران ممکن است درمدت چندروزیاحتی چندساعت ریزش کرده وسیلاب های مخرب وزیان آوری رابه وجود آوردکه خسارت های قابل توجهی درزندگی وفعالیت های بشری دارد، سیل خیزی وخشکسالی،بخش های مختلف کره زمین راتحت تأثیرقرارمی دهند.کشور ما نیز در چند سال اخیربه تناوب شاهد وقوع سیلاب ها وخشکسالی های شدید دربرخی نقاط بوده است به ویژه آن که بروز توام این دوپدیده،اثرات یکدیگر راتقویت می کند به گونه ای که دراثروقوع خشک سالی های شدید،پوشش گیاهی ورطوبت خاک ازبین می رود که این خود عامل تسهیل کننده جریان یافتن سیلاب های مخرب می باشدواز سوی دیگر بروز سیلاب های شدید نیز باعث ازبین رفتن اراضی زراعی وشسته شدن خاک های حاصل خیز می شود که این امر اثرات خشک سالی را در این منطقه تشدید می کند (خورشید دوست، 1384) 4-رگبارهای شدیددرفصل گرم سال در سالهای گذشته سیل های مخربی رادراین منطقه ایجاد کرده (مانندسیل ماسوله)رگبارهای شدید تابستانی ازپدیده های خطرناک وخسارت بارمحیط هستند که شناسایی شرایط سینوپتیک به وجودآورنده این رگبارهامی توانددرپیش بینی زمان وقوع واجرای آمادگی لازم کمک کند.( علیجانی ، 1391) لذا دراین تحقیق عوامل طبیعی ،انسانی ،اقلیمی وحوضه ای به وجودآورنده سیلاب مورد بررسی قرار می گیرد.5-بی توجه ای نسبت به حریم رودخانه و ساخت و ساز در حریم آن در تخریب رودخانه و تشکیل سیل موثرند مانند جاری شدن سیلاب یا روان گلی در ماسوله که در عصر روز جمعه 9 مرداد ماه 1377 رخ داد. این سیلاب که تلفات سنگینی را به همراه داشت به دنبال آن 54 تن کشته و 48 دستگاه خودرو از بین رفت و خساراتی نیز به بار آورد.شدت سیل گل و لای از ناحیه ی رودخانه ی خلیل دشت, به قدری تند بود که تخته سنگه خفیفی را از جا کند و از ارتفاع زیاد, بر پل ورودی این شهر توریستی کوبید و همان موجب بسته شدن خروج آب در مسیر رودخانه گردیدگل و لای دو طرف جاده را در بر گرفت و خسارات جانی و مالی را بوجود آورد.(بندی ، 1387، 123).
1-3- پرسش اصلی تحقیق
نظربه این که دراین تحقیق پارامتر های اقلیمی تأثیر گذار برسیلاب ماسوله رودخان مورد نظر است براین اساس سؤال اصلی تحقیق به شرح زیر است ودرفرایند تحقیق تلاش براین است تابا استفاده ازمنابع وداده ها های لازم پاسخ مناسبی برای آن پیداشود.
آیا پارامتر های اقلیمی درسیلاب ماسوله رودخان تأتیر گذار است ؟
1-4-فرضیه تحقیق
به نظر می رسد پارامتر های اقلیمی به همراه دیگر عوامل موجب سیلاب درماسوله رودخان می گردد .
1-5-اهداف تحقیق
– بررسی وشناخت عوامل اقلیمی تأثیرگذاردرایجاد سیل ماسوله رودخان
– شناخت نقش عوامل انسانی دربروز سیلاب های رودخانه
– بررسی نقش عناصرحوضه ای وهم چنین عواملی که درتشدیدسیلاب مؤثرند.
1-6- محدودیت های تحقیق
به عواملی که در انجام تحقیق مانع ایجاد کند محدودیت های تحقیق می گویند که عبارتنداز :
– فقدان یا کمبود منابع علمی قابل دسترس
– دسترسی به مدارکی چون فیلم یا نقشه بسیار مشکل است وبرای به دست آوردن آن ،نیازبه
رفت و آمد وصرف وقت زیاد می باشد .
-عدم همکاری سازمان هاوادارات در زمینه ارائه اطلاعات یااین که در ارائه اطلاعات دلسوز نیستند .

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

– نبود امکانات ایمنی در مشاهدات مستقیم منطقه مورد مطالعه
2-1- سیلاب چیست
تعریف های متفاوتی شده از جمله:
– بالا آمدن زیاد آب در یک رودخانه یا مسیل .
– بالا آمدن نسبتا زیاد آب و زیر آب رفتن زمینهایی که در حالت عادی زیر آب نیستند.( امیدوار، 1390،ص182)
– هر گاه آب رودخانه افزون بر وضع متعادل شود .
– هرگاه جریان سطحی از ظرفیت رودخانه تجاوز کرده واراضی پشت وحاشیه رودخانه رافراگیردمی توان آن را سیل نامید.(حجتی زاده، 1381)
– سیل جریان آبی است که از ظرفیت مجرای رود تجاوز کرده وسپس به جلگه سیلابی مجاور
سرازیر می شود .با اینکه بسیاری از عوامل هیدرولوژیکی محلی وابسته به حوضه آبریز ممکن
است برسیلاب تأثیر بگذارند،تمام مکانیسم های عمده پدید آورنده سیلاب ها دارای منشاء
هیدرواقلیمی می باشند(خورشیددوست، 1384، ص261)
سیل را می توان به دودسته تقسیم نمود
2-2انواع سیل
سیل را میتوان به دو دسته تقسیم نمود:
دسته اول:این سیلابها در اثر استقرار مختلف جوی، ناپایداری مواد نزول بارش ایجاد شده اند.
دسته دوم: در حوضه سیلابهایی که بر اثر نبود مدیریت هماهنگ و واحد در حوضه به وجود آمد.(رضایی،1388، ص 114)
1-سیل های ناگهانی(falsh flood) : این سیل ها اغلب در 6 ساعت اول بارندگی شدید به وقوع می پیوندد؛ به طوری که با ابر های کومولوس بزرگ ،رعد وبرق گردبادهای گرمسیری وعبور جبهه های هوای سرد همراه است .در این نوع سیل ها برای کاهش خسارت ، نیاز به یک اخطار منطقه ای سریع واکنش سریع و فوری افراد منطقه می باشد .
2- سیل های ساحلی : تعدادی از سیل ها با گردبادهای گرمسیری که تندباد توفان نام دارد همراهند سیل های فاجعه آمیز حاصل از باران که اغلب با باد وتوفان همراهند،عوارض بدتر ایجاد می کنند
برحسب منشأ آب های افزایش یافته ،سیلاب ها را حداقل به پنج گروه زیر می توان تقسیم کرد:
1- سیل های ناشی از آب شدن برف در نواحی کوهستانی که منجر به افزایش آب در دره های پایین دست می شود.
2- سیل های ناشی از هجوم امواج توفان های حاره ای در اقیانوس ها همراه با امواج دریا مانند توفان گونو در سواحل دریای عمان .
3- سیل های ناشی از باران های شدیدتر از ظرفیت انتقال آب رودخانه و مجاری زهکشی طبیعی و مصنوعی دیگر
4- سیل های ناشی از تراکم و شکستگی های یخ بالای رودخانه موسوم به سیل های بهاری.
5- سیل های ناشی از شکست سازه های ساخته شده مانند سدها ، بندها ،خاکریزها وسایر سازه های کنترل (مظفری، 1389، ص184)
6-روان? گلی (Mud flow): نوع نسبتاً سریع از حرکت ثقلی مواد و عبارت از جریانی از خرده سنگ سنگ همراه با مقدار زیادی آب است . روان? گلی ، حاصل از نواحی کوهستانی بوده و به دلیل دارا بودن آب زیاد و ذرات ریز فراوان در امتداد شیارها و دره ها جریان می یابند و به هنگام رگبارهای شدید و ذوب سریع برفهای کوهستانی ، سیلابهای ناگهانی ایجاد می شود و چون پوشش گیاهی برای نگهداری مواد سطحی کم است مقدار زیادی خاک و رگولیت شسته شده و به داخل کانالهای رودخانه ای وارد می شود (خروی،1380،ص129) سیل مرداد ماسوله ، ناشی از این پدیده بوده است.

2-3علل وقوع سیل
عوامل به وجودآورنده سیلاب را می توان به دو گروه عوامل طبیعی و انسانی تقسیم کرد:
الف: عوامل طبیعی :
عواملی هستند که تغییر در شرایط معمولی آنها باعث وقوع سیلاب می شود که به شرح زیر است :
1-بارندگی های مداوم و سنگین :بعضی از سیلاب ها بعداز چند روز بارندگی آرام و اشباع کامل زمین که متعاقب آن یک بارندگی صورت می گیرد، اتفاق می افتد که این ازسیلاب های مخرب و ویرانگر است به طورکلی در تمامی سطوح بارشی حوضه رواناب های سطحی را رقم می زنند.
2-رواناب :باافزایش میزان آب حاصل از بارندگی ونفوذ آب،رفته رفته نفوذ پذیری خاک کاهش یافته وبه همان میزان به آبهای جاری افزوده می شود.آب های ناشی از بارندگی که بر سطح زمین جاری می شوند رواناب نامیده می شوند .عوامل مختلفی بر میزان رواناب تأثیر می گذارد، که شامل مساحت حوضه ، شیب حوضه ، جنس بستر حوضه ، میزان بارندگی ، شدت بارندگی وغیره است .
3-فرسایش خاک ناشی ازعدم وجود پوشش گیاهی : برای بیشتر رودخانه ها ومسیل ها موضوع بار رسوبی اضافی از جمله مشکلات مهم است . منابع این رسوبات عبارتنداز فرسایش خاک حوضه آبریز ، فرسایش بستر و کناره مسیل ها .فرسایش به دو عامل بستگی دارد یکی از سوی طبیعت وارد می گردد مانند باد وباران ودیگر دخالت های انسانی . به طور کلی فرسایش خاک باعث تسریع در جریان آب های سطحی ،کاهش زمان تمرکز سیلاب می گردد و همچنین رسوبات ناشی از فرسایش در بستر ومصب رودخانه ها ومسیل ها و در دهانه پل ها انباشته شده ، کف مسیل ها و رود خانه ها بالا آمده ودهانه پل ها و آبگذرها تنگ تر شده ودرنتیجه باعث سرازیر شدن سیلاب به پهنه دشت ها یا اراضی مسکونی وشهرها می شود .از عوامل طبیعی دیگر عبارتند از : شکست سدهای یخی در عرض های جغرافیایی بالا، زمین لغزه در نواحی کوهستانی سیلاب یخچالی در مناطق یخچالی ، شکست سدهای مورنی (یخ رُفتی ) وسدهای آتشفشانی .( امیدوار، 1390، ص 185)
ب:عوامل انسانی :
مهمترین عوامل انسانی که در وقوع سیل نقش دارند به شرح زیر:
1- دخالت در مسیل ها و دست کاری آبگذرها :مانند تنگ کردن مسیل ها ویاپل سازی بر روی رودخانه ها ،که اگر با مطالعه دقیق علمی صورت نگیرد به سیلاب های بزرگ و خطرناک منجر می شوند.
2- عدم رعایت حریم مسیل ها و رودخانه ها :گسترش زمین های کشاورزی ، تأسیسات ،نقاط مسکونی وغیره در مسیر مسیل ها و رودخانه ها نه تنها آنها را آسیب پذیر ساخته،بلکه در بسیاری از موارد مانع اجرای صحیح سیل بندها و دیگر تأسیسات کنترل سیل شده است .دست اندازی به حریم رودخانه ها و مسیل ها به صورت امری عادی درآمده است .این کار نه تنها توسط دستگاههای مسئول منع نشده،بلکه در بیشتر اوقات خود دستگاههای دولتی عامل اجرایی مربوط به حریم رودخانه ،مسیل ها و شبکه های آبیاری طبیعی می باشند .
حریم رودخانه کجاست:حریم به آن قسمت ازاراضی اطراف رودخانه یا مسیل هاگفته می شود که بلافاصله پس از بستر قرار داشته وبر حسب مورد فاصله آن ازطرفین یا یک طرف بستر، از طرف وزارت نیرو تعیین می شود .
3- شهر سازی :رشد وتوسعه شهرهاموجب افزایش خطربروز سیل می شود.زیرا که در مقایسه با سطوح طبیعی ،سطح خیابانها وبام ساختمان ها که بخش مهمی از شهر را تشکیل می دهند،نفوذ ناپذیر است .به همین دلیل با توسعه شهرها احتمال ایجاد سیل های کوچک تا چندین برابر افزایش می یابد. افزایش سطوح با نفوذ پذیری کم و یا غیر قابل نفوذ باعث کاهش نفوذ آب حاصل از بارش ، افزایش رواناب، دبی های بزرگتر، تغذیه کمتر آب های زیرزمینی و افزایش تغییر پذیری ها می شود. شهرسازی خطر سیلاب را به علت افزایش اوج و حجم دبی بیشتر کرده و زمان رسیدن دبی به اوج را نیز کاهش می دهد در نتیجه دست اندازی در محیط ها، شرایط رویداد سیلاب فراهم می شود که افزایش آسیب پذیری جوامع را در برابر سیلاب ها در پی دارد (قهرودی، ثروتی، 1398 ،8)
4-تضعیف پوشش گیاهی :با توجه به این که پوشش گیاهی همچون اسفنجی آب باران جذب کرده واز جاری شدن آن تا حدّزیادی جلوگیری می کند،در اثر قطع جنگل ها و تضعیف پوشش گیاهی مراتع توسط انسان ،جریان بیشینه رودخانه ها تا چهار برابر ومقدار مواد معلّق آنها تا صد برابر افزایش می یابد. .( امیدوار، 1390، ص 187)
2-4عوامل مؤثر بر قدرت تخریب سیل
گرچه در تعریف سیل گفته شد که یک جریان شدید واستثنایی است ولی باید گفت هر جریان استثنایی به سیل مخرب تبدیل نخواهد شد،بلکه عوامل مختلفی بایستی در طبیعت مورد دستکاری قرار گیرندتا درپی یک بارندگی شدید وایجاد یک جریان استثنایی تخریب ،خسارت وتلفات به همراه داشته باشد .متأسفانه بایستی گفت افزایش وقوع وتکرار سیل رابطه مستقیمی با پیشرفت تکنولوژی و اقدامات غیر منطقی در تصّرف اراضی دارد،که از جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد: به طورکلی این عوامل را می توان به دو دسته عوامل اقلیمی و عوامل حوضه ای تقسیم نمود که هر یک به سهم خود تأثیر بسزایی در تشکیل سیلاب دارد.
الف-عوامل اقلیمی :
منشأ بسیاری از سیلاب های عظیم باران هایی است که به صورت رگبارهای با شدت زیاد،تداوم نسبتاً طولانی ،تکرارهای متوالی ویا در سطح وسیعی از حوضه رخ می دهند.
1- رگبارهای کوتاه مدت ولی با شدت زیاد که به صورت موضعی بر سطح حوضه های کوچک به ویژه در نواحی شیبدار وکوهستانی می بارد در بسیاری از مواقع سبب طغیان های خیلی تند وسریع می شود که می تواند خسارات فراوانی را در پایین دست حوضه به وجود آورد .
2- توزیع زمانی و مکانی بارش نقش بسیار مهمی در ایجاد سیلاب دارد به طور مثال اگر در زمان بارش ، حوضه از نظر رطوبت خاک اشباع ویا در حد اشباع باشد میزان بارش مازاد به شدّت افزایش می یابد و سیل به وجود می آید.ویا اگر بارش در نزدیکی خروجی حوضه اتّفاق افتد امکان تشکیل سیلاب خیلی بیشتر از مواقعی است که در نقطه ای دورتر از آن اتّفاق افتد.
3-ذوب سریع برف در اثر افزایش ناگهانی دما به ویژه اگر همراه با وقوع بارش باشد منجر به ایجاد سیلاب می شود این سیلاب ها در مناطقی که دارای رژیم بارندگی از نوع برفی – بارانی باشند اتّفاق می افتد و معمولاً سیلاب های بزرگی ایجاد می کنند .( امیدوار، 1390، ص 189)
ب-عوامل حوضه ای :
حوضه های آبریز به عنوان خاستگاه و منشأ اصلی سیلاب ها باید مورد شناسایی قرار بگیرند و نقش خصوصیات فیزیوگرافی وتغییر وتحولاتی که به مرور زمان ویا با توجه به برنامه های بهره بر داری اراضی ، توسعه و گسترش سایر فعالیتها در سطح حوضه به وقوع می پیوندند ،در کم وکیف سیلاب ها پیشاپیش مورد ارزیابی قرار گیرد .برخی از این عوامل مهم به شرح زیر است. .( امیدوار، 1390، ص 190)
1- اندازه حوضه :وسعت حوضه در مورد جریان سیل و توزیع آن در طول سال نقش مهمی ایفا می کند هرچه حوضه بزرگتر باشد میزان نزولات آسمانی بیشتر دریافت می کند ولی معمولاً دبی اوج حوضه های بزرگتر به طور نسبی از حوضه های کوچکتر کمتر است به عبارتی دبی سیل در واحد سطح حوضه های کوچکتر ، بزرگتر است .
2-شکل حوضه :اساساً بر جریان سیل تأثیر دارد .به طوری که هرچه شکل حوضه کشیده تر و طویل تر باشد اوج سیل کوچکتری دارد حوضه های گرد بازمان تمرکز کوتاه نسبت به حوضه های هم سطح اما کشیده دبی اوج بزرگتری دارند . زیرا به هنگام وقوع یک رگبار قطرات بارش اضافی زمان کمتری را برای رسیدن به خروجی حوضه صرف می کنند .
3- سرعت جریان در حوضه های با شیب تند نسبت به حوضه های با شیب ملایم سریع تر است . زیرا هر چه شیب بیشتر باشد سرعت آب بیشتر شده و سریعتر به انتهای حوضه رسیده و تجمع می یابد ودر نتیجه دبی اوج تیز تر می شود .
4- شبکه زهکشی حوضه : شبکه زهکشی حوضه نقش عمده ای در وقوع سیلاب دارد جریان در آبراهه ها سریعتر از جریان سطحی یا رو زمینی است ولذا هرچه قدر تراکم زهکشی زیادتر باشد سرعت تجمع رواناب سریعتر شده و منحنی صعود هیدروگراف (آب نمود) دارای شیب تندتری می گردد .
5- شیب آبراهه اصلی : با افزایش شیب آبراهه سرعت حرکت آب بیشتر ودر نتیجه نسبت زیادتری از آب ورودی آن از حوضه تخلیه می شود . رودخانه های پر شیب،در مقایسه با انواع کم شیب، از آبدهی کمتر برخوردارند ولی برعکس اوج بالاتری دارند.
6- وضعیت زمین شناسی وخاک شناسی حوضه : ویژگی های سنگ شناسی و خاک شناسی در میزا ن نفوذ پذیری آب و ایجاد رواناب مستقیم و در نتیجه سیل خیزی حوضه تأثیر بسزایی دارند.
7- پوشش گیاهی : وجود پوشش گیاهی در سطح حوضه به دلیل اثراتی که در اجزای سیکل هیدرولوژی در مقیاس حوضه دارد،از عوامل کاهش دهنده سیل خیزی یک حوضه است به عقیده بسیاری از متخصصین آبخیزداری، حفاظت خاک، جنگل و مرتع، در اراضی جنگلی سیلاب کمتر تولید می شود ویا اصلاًرخ نمی دهد. می توان گفت روندیابی سیل در حوضه های آبریز دارای پوشش گیاهی بیشتر در پارامتر های ضریب زبری ونفوذ نقش خود را نمایان می سازد.
8- کاربری اراضی :کاربری اراضی روی جریان رودخانه ووقوع سیلاب به روش های مختلفی تأثیر می گذارد مثلاً از بین پوشش گیاهی ویا تغییر در نوع ونحوه کشت وکار گیاهانی که تلفات برگ آبی زیادی ندارند سبب افزایش حجم جریان و فزونی دبی سیلاب می شود .هرگونه عملیاتی در حوضه که سبب کاهش ذخیره رطوبت خاک یا کاهش نفوذ پذیری گردد موجب افزایش دبی سیلابی می شود. چرای بیش از حد دام سبب فشردگی خاک واز بین بردن پوشش گیاهی می گردد واز سوی دیگر احداث مخازن تأخیری وتعدیلی موجب کاهش دبی سیلابی می شود .
9- شیب حوضه: شیب حوضه آبریز اثری محسوس و قابل توجه در جریان سطحی آن دارد تاثیر شیب روی مقدار رواناب ، ناشی از اثر آن با عمق و نگهداری آب و خاک و همچنین فرصت نفوذ آب در آن و بالاخره میزان نفوذ آب در خاک است. چنانچه مقدار شیب افزایش یابد نقش عوامل افزاینده نفوذ کاهش یافته و میزان رواناب افزایش می یابد . هرچه شیب بیشتر باشد سرعت آب بیشتر شده و سریعتر به انتهای حوضه رسیده و تجمع می یابد و در نتیجه دبی اوج تیزتر می شود.
2-5- عوامل مؤثربر بروز یا تشدید سیلاب در رودخانه
1-شیب رودخانه : شیب رودخانه به دلیل فراهم بودن شرایط فرسایش ،انتقال مواد ورسوب گذاری اثر قابل توجهی در وقوع سیلاب دارد توپوگرافی ، شیب رودخانه ومقدار بارندگی سه مشخصه مهم در ایجاد سیلاب معرفی شده اند.
2- ابعاد هندسی رودخانه :از ویژگیهای مهمّ دیگری است که نقش تعیین کننده ای در وقوع سیلاب دارد .دو تیپ کلی رودخانه یکی رودخانه با بستر سنگی ودیگری رودخانه بابستر آبرفتی را می توان تشخیص داد.رودخانه با بستر سنگی عمولاًعمیق وباریک بوده ودر مواقع سیلابی جریانی با عمق و سرعت زیاد دارند وقادرند در بستر های سنگی موجبات فرسایش کناری وکف را فراهم نموده وباعث مواد درشت دانه به سمت پایین دست شوند. به دلیل رسوب گذاری در بازه های پایینی وسیلاب دشت ها،تغییرات قابل توجهی در مورفولوژی رودخانه و سطح تراز آنها به وجود می آید که منجر به طغیان جریان از بستر و ایجاد سیل می شود. در رودخانه های با بستر سنگی چنانچه دبی جریان زیاد شود، عمق و سرعت نیز افزایش می یابدودر نتیجه نرخ انتقال بار کف فزونی می گیرد . این عمل تحت تأثیر جریان متلاطم است که سبب تخریب بستر و ایجاد بی نظمی هایی در بستر و کف می شود. به دلیل همین جریان متلاطم ، جریان سیلابی در این گونه رودخانه ها قادر به حمل انتقال مواد درشت تر به صورت معلق ویا جهشی تا مسافت زیاد است . حجم زیاد بار کف که در مواقع سیلاب های عظیم به پایین دست و سیلاب دشت ها منتقل می شود به صورت جزایر رسوبی در بستر های باز آبرفتی بر جای می ماند که در جریان های بعدی سبب طغیان رودخانه وگسترش سیلاب در منطقه می شود.
3- تغییر وضعیّت هیدرولیکی رودخانه : تغییر وضعیّت هیدرولیکی رودخانه از مواردی است که می تواند منجر به ایجاد سیل شود. زیرا ظرفیت انتقال جریان در یک رودخانه که متأثر از ویژگیهای مورفولوژیکی وهیدرولیکی است می بایست برای انتقال سیلاب های احتمالی در یک حدّبهینه باقی بماند. هرگونه بی توجهی به اصول هیدرولیکی که منجر به کاهش ظرفیت انتقال جریان رودخانه شود می تواند موجب بروز سیلاب ویا تشدید آن گردد. طراحی نامناسب نوع پل ها و آبگذر ها و سایر سازه های هیدرولیکی از جمله این موارد هستند . برداشت غیر اصولی مصالح رودخانه ای و اصولاًهر گونه دخل تصرف در بستر رودخانه موجبات تغییر مورفولوژی رودخانه ای را به همراه دارد که موجب انحراف در مسیر جریان طبیعی می گردد وباعث گسترش سیلاب می شوند.تجاوز به حریم رودخانه به هر شکل بروز یا تشدید سیلاب را به همراه دارد .افزون بر عدم رعایت حریم رودخانه ها وسیل ها، نوع کاربری اراضی حاشیه رودخانه که حتی خارج از محدوده حریم قانونی هستند در تشدید سیل مؤثرند.
2-6- بخار آب در اتمسفر(رطوبت،تراکم وبارندگی )
هوادارای بخار آب است،ولی میزان آن با اینکه باتوجه به زمان ومکان تغییر می کندولی در هیچ زمانی از 4 درصد اتمسفر تجاوز نمی کند با وجود این ،همین میزان اندک از نظر اقلیم وشرایط هوا نقش بسیار مهمی را دارا می باشد،زیرا منبع اصلی بارندگی بخار آب موجود در هواست، واز طرف دیگر، بخار آب در بیلان تابش خورشیدی وتشعشع زمینی بسیار مؤثر است ،زیرا بخشی از انرژی خورشیدی به وسیله بخار جذب می شود. علاوه بر این،ابرهای سطوح بالا با آلبدوی زیاد ازرسیدن مستقیم تابش خورشید و بویژه انرژی زیاد آن ممانعت می کنند، ولی میزان زیادی از امواج بلند تشعشع زمین در لایه های نزدیک زمین در نتیجه جذب از طریق بخار آّب باقی می ماند. بدین ترتیب،بخار آب در زمان فقدان تابش مسقیم خورشید مانع از سرمای زیادی اتمسفر شده وهمانند پوشش محافظتی عمل می کند. وبالاخره ، بخار آب در نتیجه فرآیندهای تبخیر و تراکم از یک طرف سبب انتقال انرژی شده واز طرف دیگر حوادث ترمودینامیک مهمی را به وجود می آورد. منبع اصلی بخار آب در هوا از طریق تبخیر تأمین می شود و برای وقوع تبخیر ، انرژی زیادی مصرف می شود. این انرژی به صورت نهان از منطقه تبخیر به دوردست ها منتقل شده ودر منطقه دیگر ویا سطح دیگری که تراکم به وقوع می پیوندد آزاد می شود . این انرژی آزاد شده در بیلان انرژی منطقه تراکم اثرمی گذارد . در حقیقت آبهای کره زمین در نتیجه تراکم بخار آب در اتمسفر به صورت بارندگی به سطح زمین فرود آمده است وبارندگی هم نتیجه تبخیر میباشد .
2-7- بارندگی کوهستانی
بارندگی کوهستانی،جزیی از مجموع بارندگی است که در نتیجه اثر کوهستانی در مکانیزم سیکلونی و عروجی حاصل می گردد. این امر تا حدودبسیار زیاد وابسته به سیستم چین خوردگی ، جهت و موقعیت آن با جریانات هواست .از اثرات غیر مستقیم ارتفاعات که منجر به ایجاد بارندگی می گردد،می تون از تولید اغتشاشات قوی با طبیعت عروجی و مکانیکی،مسدود کردن یا پایین آوردن میزان پیشرفت طوفانهای سیکلونی،ایجاد همگرایی در جریانات افقی،وایجاد ناپایداری شرطی یا عروجی،جهت صعودهای آغازی را نام برد.بعضاً تنها یک حرکت خفیف لازم است تا توده هوایی را به سطح تراکم برساند. بعداز آن،گرمای اضافی تراکم هوا را ناپایدار و شناور کرده و سبب ادامه صعود آن می گردد.این بارندگی هایی را از نوع عروجی سبب می گردد.بارندگی های کوهستانی همانند بارندگی های عروجی دارای دوره های فصلی و روزانه نیستند و شرایط آن از منطقه ای به منطقه دیگر فرق می کند.قدرت بادها و زاویه ای که با سدهای کوهستانی برخورد می کنند و درجه تباین دمای خشکی و دریا،حداکثرهای فصلی بارندگی کوهستانی راتعیین می کنند.اثرات ارتفاعات برمیزان بارندگی به تنهایی بر اساس ارتفاع قابل قضاوت نیست،بلکه دما و میزان رطوبت هوای در حال صعود در دامنه ها و همچنین سرعت و جهت باد نیز در این امر نقش به سزایی دارد. انواع ابرها،شدت بارندگی،مداومت و مقدار آن در ارتباط با اثرات کوهستانی خصوصیات فوق العاده متغیری دارند. در هوای پایدار دامنه های بالایی،هر حرکتی سبب توسعه پهنه ابرهایی می گردد که به دنبال خود بارندگی خفیف و نسبتاًطولانی دارد،در صورتی که در یک هوا با ظرفیت عروجی ابرهایی از نوع کومولوس تشکیل می گردد که سبب بارندگی های رگباری می شود (جعفرپور ، 1388، ص 167)
2-8-پیشینه تحقیق

درخصوص موضوع تحقیق مطالعات گسترده ای درسطح جهان وکشورصورت گرفته است ازجمله این تحقیقات می توان به اثر:


پاسخ دهید